غار سهولان
ترکیب سنگ شناسی غار سهولان از آراگونیت است.جنس سنگها آهکی دولومیتی و آهکی رسوبی است.فشار هوا درون غار برابر 892 میلی بار و رطوبت حدود 70 الی 80 درصدو ارتفاع آب ازسطح دریا 1780 متر میباشد.دمای هوای داخل غار13 درجه و دمای آب در فصول مختلف 7الی10درجه است.PH آب 6/8, هدایت الکتریکی ECآن 576 میباشد.
غار سهولان از دو بخش تشکیل شده است که بخش آبی از سه حوضچه ی به هم پیوسته بوجود آمده و عمیق ترین نقطه ی آن 52 متر و میانگین عمق آن 20 متر است.
طول تقریبی این بخش حدودا 250 متر است و احتمال توسعه غار به طور یقین ممکن میباشد.در این قسمت غار قندیل ها به اشکال مختلف از سقف آویزان گشته و بعضی از آنهابه موجودات زنده شباهت دارند که ساکنین محلی بر هریک نامی نهاده اند مثلا : خوشه انگوروهشت پا, پای فیل, لاک پشت , عروس دریایی , سر شیر و ...بخش دوم، بخش خشکی غار که به کونه مالان معروف است.یعنی راه یا سوراخی که مردم در آن سکنی گزیده باشند سهولان به زبان کردی به معنی یخبندان است و مردم محلی غار را «کونه کوتر» یعنی لانه کبوتر نیز مینامند. دلیل این نامگذاری وجود تعداد زیادی لانه کبوتر درون غار است.
موارد استفاده گرانیت
گرانیت یکی از محبوب ترین سنگ های نما است.که به عنوان سنگ ساختمانی در داخل و خارج بنا استفاده می شود.گرانیت علاوه بر سنگ تزیینی(نما) در پلها و در ساخت آثار تاریخی و بسیاری پروژه ها که زیبایی و ظرافت در آن اهمیت دارد به کار می رود.قطعاتی از گرانیت را پس از برش ، ساب و صیقل داده و برای نمای بیرون و کف و پله مورد استفاده قرار می دهند.گرانیت یک سنگ با پرستیژ ، با کیفیت و ظرافت خاص است که انسان های خوش سلیقه آنرا انتخاب می کنند.
گرانیت چیست ؟
تعاریف گوناگونی برای گرانیت شده است . اغلب یک زمین شناس گرانیت را به صورت یک سنگ دانه درشت حاوی کوارتز و فلدسپار ، جزو سنگ های آذرین نفوذی تعریف می کند.تعریف دیگر از سنگ گرانیت آنرا یک سنگ فلدسپار دار با بلور های درشت می داند که بلور ها با چشم غیر مسلح دیده می شوند. با این تعریف تمام سنگ هایی مانند آنورتوزیت، گنایس ، گرانیت ، گرانودیوریت ، مونزونیت ، سینیت ، گابرو با نام گرانیت خوانده می شوند.بیشترین استفاده گرانیت در ایالات متحده آمریکا است که تکه هایی از گرانیت صورتی (پرتقالی) را بریده وپس از ساب و صیقل آنرا برای ایجاد قفسه مناسب در آشپز خانه نصب می کنند.در ساختمان سازی، بلوک های گرانیت را به صورت ناصاف و لبه دار و گاهی بلوک ها را با لبه های صاف و منظم می برند و ترکیبی از این دو بلوک در کنار هم با رنگ های الوان منظره ای بدیع ایجاد می کند . ترکیبی از این دو در نمای بیرونی ساختمان (کناره ی پنجره ها و سقف ساختمان ) یک نمای برجسته و جذاب ایجاد می کند.بلوک های ناصاف ارزانتر و باعث بر آمدگی در نما می شوندو بلوکهای صاف گرانتر ند و ظرافت بیشتری به نما می دهند.گرانیت با رنگهای مختلف برای کف پوش حیاط و پارک ها استفاده می شود که ترکیب گرانیت ها با رنگ های الوان یک طرح بسیار زیبا روی زمین بوجود می آوردکه یک معماری منحصر به فرد است.
در گذشته بلوک های گرانیت برای کف پوش خیابان های شهر استفاده می شد که امروزه بتن و آسفالت جای آن را گرفته است. زیرا درست کردن آن آسانتر و هزینه کمتری دارد. گرانیت اغلب برای سنگ آرامگاه در آمریکا وسایر کشورها استفاده میشود زیرابعد ازصیقل، با دوام جذاب و منحصر به فرد است .از لحاظ روانشناسی جذابیت ودوام گرانیت آنرا به یک ((سنگ یادگاری)) تبدیل کرده است .همچنین قطعات گرانیت که بصورت رنگارنگ و زیبا آفریده شده برای ساخت میزهای سنگی و سینک در آشپزخانه استفاده می شود.در ساختمانها از گرانیت :
1-
برای سنگ نما
2-
تهیه وسایل دکوری
3- روکش وسایل منزل
درپروژه های بزرگ ساختمانی مانند پلها،اسکله هاو موج شکنها از روکش گرانیت استفاده میکنند بخصوص برای جذابیت اسکله ها کاربرد فراوان دارد.گرانیتها برای زیبایی بیشتر پیاده روها و سنگهای اطراف جداول کنار خیابانها مورد استفاده قرار میگیرند.با خواندن این مطلب حتما شما پروژه های عظیم دیگری که با گرانیت ساخته شده بیاد می آورید و در سفرهای قبلی که داشته اید از جذابیت کف پوش یک خیابان و یا نمای ساختمانی که از گرانیت ساخته شده لذت برده اید.
حقایقی در باره ی مس
اطلاعاتی در باره موارد استفاده مس ، منابع ،عرضه ،تقاضا وتولید آن انتشار از USGS/ JUNE2009
مس با سابقه استفاده در طول قرنها
مس اولین فلزی است که توسط بشر کشف شده است و برای اولین بار در حدود 8000 سال قبل برای تهیه سکه و زیورآلات استفاده شد. در حدود 5500 سال قبل ابزارهای مسی پیشرفت تمدن را نسبت به دوران سنگی نشان می دهدبا اکتشاف مس آلیاژبرنزبا قدمت 3000 سال قبل تولید شد. مس یک فلز چکش خواربا قابلیت کشسان و شکل پذیر است که مقاومت بالایی در برابر خوردگی دارد و دارای هدایت بالای حرارت و الکتریسیته است . به دلیل این خصوصیات مس یکی از مهمترین فلزات برای تهیه وسایل خانگی و صنعتی است و جوابگوی تمام نیازهای تکنولوژی بالای امروز است .
چطور امروزه از مس استفاده می کنیم ؟
مهمترین کاربرد مس در ساخت کابلهای مسی و آلیاژهای مختلف است . همچنین مس یک بخش اصلی در ساخت موتورها،
رادیاتورها وترمزماشینها و کامیونهاست .در ماشینهای کوچک حدود 20کیلوگرم و در وسایل ماشینهای لوکس 45 کیلوگرم
مس بکار میرود.
استفاده های باستانی از مس
در زمانهای قدیم برای ضرب سکه استفاده میشد اما استفاده جدید آن برای تولید آلیاژبرنج است همچنین برای کاهش انرژی الکتریکی موتورهایی که قدرت الکتریکی بالایی دارند استفاده میشود.
چه خصوصیاتی باعث شده که مس مفید باشد:
در حقیقت کارآمدی مس به دلیل آلیاژهای مختلفی است که از ترکیب مس با دیگر فلزات درست شده است مانند آلیاژبرنج از ترکیب مس و روی ، برای تهیه ابزارهای مختلف موسیقی مانند ترامپت(شیپور یا بوق)،ترومبونز(شیپوری که قسمت میانی آن کوتاه و بلند میشود) زنگ و سنج استفاده می شود. آلیاژ برنز که از ترکیب مس ،روی ،و قلع ،آلیاژ ورشو از ترکیب مس ،روی ونیکل که در بدنه کشتیها مورداستفاده قرار میگیرد .زیرا در تماس با آب دریا زنگ نمی زندو باعث کاهش چسبندگی موجودات دریایی به بدنه کشتی می شود.
نمونه هایی از کانسارهای مس
انواع کانسارهای مس با کانه های مختلف وجود دارد که کالکوپیریت فراوان ترین آنهاست .
کانسارهای مس بر اساس نحوه تشکیل طبقه بندی می شوند:
1- کانسارهای مس پور فیری که با سنگهای آذرین نفوذی همراهند و کانسارهای مس جهان را به خود اختصاص داده . بزرگترین کانسارهای مس پورفیری در نواحی کوهستانی شمال وسترن در آمریکای جنوبی وجود دارد.
2- کانسارهای رسوبی مس که مس جهان از این نوع است و مهمترین آنها در آفریقای مرکزی و در حوضه اروپای شرقی است. ذخیره اکثر کانسارهای مس صدها تا میلیونها تن است که معمولا به روش رو باز استخراج می شود.
در کشورهای صنعتی مانند آمریکا برای معادن مسی که محیط زیست را آلوده میکنندجرائم سنگینی وجود دارد. برای همین منظور معدن داران مجبور میشوند تاروشی برای استخراج مس پیدا کنند که کمترین صدمه ای به محیط زیست نزند.
تحقیقات گسترده ای بر روی کانیهای مس موجود در معادن و اثر آن بر روی سلامت انسان و سلامت سایر اکوسیستم ها در کشورهای صنعتی صورت میگیردودر نهایت نتیجه این تحقیقات که تاثیر کانه ها بر روی آب و هوا و زمین شناسی منطقه است در اختیار ارگانهای زیست محیطی قرار میگیرد.
عرضه ،تقاضاو چرخه اقتصادی مس
با افزایش روز افزون جمعیت عرضه و تقاضای مس افزایش یافته است. نواحی آند از آمریکای جنوبی بزرگترین تولید کننده مس هستند که در سال 2007 ، 45 % مس جهان را تولید کرده و ایالات متحده آمریکا 8% مس را تولید کرده است. تمام تولیدات مس ایالات متحده از ایالتهای آریزونا ، یوتا،نیومکزیکو،نواداو سونتا است.
چرخه اقتصادی مس رو به افزایش است زیرا با پیشرفت تکنولوژی نیاز صنعت به مس و آلیاژهای آن افزایش می یابد.
آینده ذخایر مس
پیش بینی شده که ذخایر مس در آینده تمام نمی شود. علوم جدید که در بر گیرنده روشهای استخراج نوین برای کشف ذخایر مس است ،نیاز آیندگان به مس را پشتیبانی می کند.
در 1990 طی تحقیقات گسترده حدود 350میلیون تن از ذخایر مس کشف شده و دانشمندان احتمال میدهند که حدود 290میلیون تن از ذخایر مس درایالات متحده آمریکا کشف نشده است .
ارزیابی ذخایر مس جهان
ارزیابی ذخایر مس جهان نشان دهنده این موضوع است که 590میلیون تن از ذخایر مس کشف شده و 750میلیون تن از ذخایر مس احتمالا در کوههای آند آمریکای جنوبی کشف نشده است که این ارزیابی جهانی بیان می کند که با وجود اطلاعات جدید و روشهای جدید استخراج ،نگرانی برای کمبود ذخایر مس در آینده وجود ندارد و هنوز منابع عظیمی از مس مورد اکتشاف قرار نگرفته است .
|
|
|
نام کانی |
تاثیر روانی |
درمان جسمی |
روش شارژ |
|
|
آمیتیست |
تمرکز حواس ، تقویت قوای روحی ، رفع بیخوابی ، کابوسھا و اضطرابھا |
سنگ شفا بخش میگرن ، فشارھای عصبی ، تنظیم غدد و ھورمون ھا،سنگ درمان بیماری ھای روحی |
شستشو در آب روان ، دوساعت شارژ در نور خورشید |
|
|
آکومارین |
افزایش ھوش و قدرت بیان |
تقویت قلب ، انفاکتوس ، بیماریھای تنفسی ، رفع ناراحتی ھای گردن |
ھر چھار روز در آب روان / دوساعت نور خورشید |
|
|
اوپال (عقیق سلیمانی) |
افزایش نیروھای مثبت وصفتھای خوب ایجاد شادی ،روشنایی و شم قوی ، رفع نگرانی و افسردگی وسستی |
ناراحتی ھای گوارشی معده و روده ،گاستریت سرطان خون ، کم خونی ،تقویت قلب و جریان خون |
در آب روان /نور خورشید |
|
|
انیکس (عقیق سیاه) |
نیرودھی و تقویت و حمایت دربرابر نیروھای منفی و اندوه و تاثرات روحی |
تقویت پوست و مو، ناراحتیھای شنوایی . تقویت قلب و جریان خون بھبود پس از عمل جراحی |
شستشو یک بار در ھفته .قرار دادن در خاک گلدان درھر ماه |
|
|
اون تورین )دلربا( |
آرامش و بردباری ، خونسردی وسلامتی |
رفع ناراحتیھای قلبی و پوستی وتقویت سیستم عصبی |
ماھی دو بار شستشو در آب و نورخورشید |
|
|
چشم ببر )نوعی کوارتز( |
ایجاد گرما و تحرک ، افکار مثبت وتمرکز ، رفع آسم و تقویت افراد ضعیف |
تقویت استخوانھا و مفاصل کبد ، گرما بخش |
دو تا سه بار در ماه شستشو در آب و نورخورشید |
|
|
عقیق)نوعی کوارتز( |
دفع انرژی ھای منفی و رفع انسداد ھای روحی ، افزایش تمرکز و قوای مغزی . تقویت رشد جسمی و مغزی کودکان |
تقویت کلیه و کبد ، مغز و قلب ودستگاه گوارش،دفع سر درد و گرفتاریھای عضلانی و خستگی چشمھا ، مناسب دوران بارداری |
شستشو در آب و نورخورشید |
|
|
موس آگات( عقیق خزه،کلسدوئن) |
اعتماد به نفس ، آرامش و قدرت ایمنی |
ایجاد تعادل در میزان قند خون دیابت ، بیماریھای کلیه ، طحال ، لنف ، تقویت قلب و جریان خون |
یکبار در ھفته شستشو در آب و نورخورشید |
|
|
فیروزه |
جذب نیروھای مثبت ، شادی آور، حامی اعتماد به نفس واستقامت ، دفع امواج منفی |
قدرت شفا بخشی بیکران در انواع بیماریھای ویروسی و باکتریایی ؛ چشم، سوءتغذیه و مسمومیتھای خونی |
قرار دادن در نمک خشک خاک خشک و دور از آفتاب |
|
|
در کوهی (کوارتز) |
دفع نیروھای منفی و ایجاد تعادل و خوشرویی |
تقویت قلب و غدد لنفاوی و چشم ، کمر درد و سردرد ھای مزمن |
شستشو در آب و نورخورشید |
|
|
کوارتز صورتی(رزکوارتز) |
از بین بردن نگرانیھا و رنجشھا ؛ایجاد محبت و و نفوذپذیری کلامی |
تقویت پاراسمپاتیک ، قلب و مجاری خون و ترمیم زخمھا |
شستشو در آب و نورخورشید |
|
|
مروارید(کانی نیست) |
از بین بردن اضطراب و نگرانی و ایجاد ابتکار و الھام بخشی |
تقویت غدد ، اعصاب ، و عضلات ، رفع کمبود کلسیم |
یک بار در ماه در نمک خالص |
|
|
حدید )الیژیست( |
تقویت اراده و شجاعت و قدرت تصمیم گیری و فعالیت |
باز سازی و گردش خون ، خواب راحت و عمیق |
نمک خشک دریا |
|
|
یشم )نوعی زمرد) |
ایجاد شادی ، نظم و تعادل وعشق |
تقویت گردش خون ، سیستم عصبی وسیستم ایمنی بدن |
شستشو در آب در ھر ماه |
|
|
لاجورد |
سنگ عشق و دوستی ، افزایش آگاھی و رفع بن بستھای احساسی، آرامش بخش |
رفع دردھای عصبی ؛ گزش حشرات ، فشار خون و غدد لنفاوی |
یک بار در ھفته در نمک خشک دریا |
|
|
الیوین ، پریدوت(زبرجد) |
ایجاد روشن بینی و بصیرت و رفع نگرانی و ناراحتی |
گردش خون وقلب ،اگزما و حساسیت پوستی ، تقویت استخوانھا و بافتھا |
شستشو در آب در ھفته و قرار دادن در زیر خاک |
|
|
کهربا |
سیستم وجودی را پاک و تصفیه می گرداند |
|
شستشو در آب جاری شارژ با نور خورشید |
آب و هوای ایران
ایران در منطقهی معتدلهی خشک شمالی و در عرض متوسط روی کره زمین در ناحیهی جنب استوایی و استوایی قرار دارد. همین موقع جغرافیایی با دوری از دریاهای بزرگ، به ویژه جریانات هوایی موجب شده است تا آب و هوای ایران خشک و بَری باشد، اما به سبب وسعت بسیار و وجود عوارض گوناگون طبیعی مانند ارتفاعات بلند در شمال و مغرب و پستیهای وسیع، چون دشتهای مرکزی در داخل فلات و افزون بر آن، مجاورت دریای مازندران و خلیج فارس و اقیانوس هند ـ که هریک از این افقها، اقلیمی جداگانه میسازند، ایران از اقلیم مختلف و آب و هوای متنوع برخوردار است.
ایران فلاتی مرتفع، نزدیک به دشتهای وسیع آسیا که ارتفاع متوسط آن حدود 1200 متر از سطح دریاست. وضع چینخوردگیها و ارتفاعات که بلندی برخی از آنها از 4 هزار متر بیشتر است و وجود دریاهای شمال و جنوب که دور از نواحی مرکزی قرار دارند، به ویژه وضع قرار گرفتن کوهها که بر گرد ایران حلقه زدهاند این کشور را از جمله کشورهای نادر جهان قرار داده است که میتوان در آن انواع آب و هوا را شاهد بود.
ارتفاع کوههای ایران بقدری بلند است که از تأثیر بادهای مرطوب دریای مازندران، دریای مدیترانه و خلیج فارس در نواحی داخلی ایران جلوگیری میکند. به همین سبب، دامنههای خارجی این کوهها دارای آب و هوای مرطوب بوده و دامنههای داخلی آن خشک است. در کرانههای جنوبی دریای مازندران، آب و هوا معتدل و میزان بارندگی آن به ویژه در سواحل غربی گیلان بیشتر از دیگر نقاط است.
مقدار متوسط گرمای سالانه در حدود 18 درجه سانتیگراد است. آب و هوای قسمت غربی کشور مدیترانهای است و در نواحی جنوبی آن، آب و هوای نیمه صحرایی گرم نیز بر آن تأثیر میگذارد. در این نواحی، تابستانها با گرمای سختی در درهها و هوای معتدل در ارتفاعات همراه بوده و در زمستانها هوای معتدل در درهها و سرمای سخت در ارتفاعات حکمفرماست.
در نواحی جنوبی، با وجود هوای مرطوبی که در سرتاسر این منطقه حاکم است، میزان حرارت بالاست، به طوری که حداکثر گرما در خوزستان به 54 درجه سانتیگراد نیز میرسد. از ویژگیهای این ناحیه تابستانهای گرم و زمستانهای معتدل است و اختلاف درجه حرارت در فصول مختلف و شب و روز زیاد نیست. به سبب وجود کوههای البرز در شمال و رشته کوههای ابرسن در غرب کشور، نواحی داخلی فلات ایران دارای آب و هوای خشک و بیابانی است. با توجه به مطالب بالا، سه نوع آب و هوا به طور کلی در ایران دیده میشود :
آب و هوای بیابانی و نیمه بیابانی، آب و هوای معتدل کوهستانی و آب و هوای معتدل مازندرانی
چشمانداز گیاهی و زندگی جانوری ایران
در جاهای مختلف ایران، پوشش گیاهی و زندگی جانوری متنوعی دیده میشود. این تنوع بستگی به وضع طبیعی و آب و هوا دارد. مرز قطعی نواحی گیاهی و جانوری کاملا مشخص نیست، ولی با توجه به آب و هوا، تفاوت میان گیاهان و جانوران درسه ناحیهی معتدل مازندرانی، معتدل کوهستانی و ناحیه بیابانی و نیمه بیابانی دیده میشود.
چشمانداز گیاهی و جانوری درناحیهی مازندرانی : پوشش گیاهی ناحیهی مازندرانی، شامل جنگلهای انبوه، نیمه انبوه و چمنزارهای سرسبز دائمی و پهناوراست. علت این امر، بارش فراوان، خاک مساعد و دمای ملایم است که موجب پیدایش پوشش گیاهی پیوسته و ممتد در آن شده است.
مساحت جنگلهای شمال حدود 1،840،000 هکتار است و دامنهی شمالی رشته کوه البرز را پوشانیده است. این جنگلها از بجنورد تا آستارا کشیده شده، جنگلهای این ناحیه پوشیده ازدرختان پهن برگ از نوع بلوط ، سپیدار، راش، افرا و غیره است.
جانوران ناحیهی مازندرانی نیز متنوعاند و در جنگلهای این ناحیه، گربه وحشی، گرگ، شغال، گراز، خرس و خوک وحشی زندگی میکنند. در مردابها و برکهها و باتلاقهای این ناحیه قورباغه، مار، سنگپشت، خرچنگ و همچنین انواع پرندگان مانند مرغابی، غاز، قو، و حواصیل به ویژه در فصل پاییز و زمستان به فراوانی یافت میشوند. همچنین دریای مازندران و رودهای آن زیستگاه انواع مختلف ماهی است.
چشمانداز گیاهی و حیوانی در ناحیهی معتدل کوهستانی : ناحیهی کوهستانی ایران از پوشش گیاهی ممتدی برخوردار نیست. در جاهایی که برف و باران بیشتری میبارد و تبخیر به علت پایین بودن دما به کندی صورت میگیرد، رویش گیاهان بیشتر است و در آنجا جنگل نیز دیده میشود. در جاهایی که رطوبت کمتر و ضخامت خاک کمتر است، گیاهان کمتری میروید.
جنگلهای ناحیه کوهستانی در بعضی جاها تـُنُک و فاقد گیاهان زیردرختی هستند و در برخی جاها انبوهترند و در زیر آنها درختچههای گوناگون میرویند. بارزترین این جنگلها، جنگلهای غرب ایران است و از آنجایی که بیشتر درختان بلوط است، به جنگلهای بلوط معروفند. بیشتر قسمتهای کردستان، باختران، لرستان، کوههای چهارمحال و بختیاری، کهکیلویه و کوههای بخش کازرون فارس از جنگلهای بلوط پوشیده شده است. مساحت جنگلهای بلوط را روی هم رفته 10 میلیون هکتار برآورد کردهاند. تقریبا یک دهم این جنگلها انبوه و بقیه تنکاند. در این جنگلها درختان میوه ازقبیل گلابی، انجیر، پسته و بادام وحشی وجود دارد.
چشمانداز گیاهی و حیوانی درناحیهی بیابانی و نیمه بیابانی : در ناحیهی بیابانی ایران به علت باران کم و نامنظم و تبخیر زیاد و وزش باد، پوشش گیاهی ممتدی وجود ندارد. در این ناحیه تنها گیاهانی میتوانند رشد کنند که در مقابل گرما و خشکی هوا مقاومت داشته باشند. این گیاهان بسیار محدود و با فاصله روییدهاند. در این ناحیه، به ویژه در نواحی شرقی استان فارس، مرکز کویر نمک، کرمان، رفسنجان، حوالی یزد و انارک، نواحی جنوبی خراسان و کوههای شاهسواران و بارز جنگلهای پسته که اغلب آنها را «بنه» نیز مینامند، همراه درختان بادام وحشی دیده میشوند. مساحت این جنگلها را 2،400،000 هکتار برآورد کردهاند. همچنین در کرانههای دریای عمان و خلیج فارس جنگلهای گرمسیری به صورت پراکنده دیده میشوند که درختان آنها عبارتند از: گز، کهور، کنار، آگاسیا و درخت حرا (در سواحل خلیج فارس) که برگ آن مصرف علوفه دارد.
جانورانی که در این ناحیه زندگی میکنند عبارتند از: آهو، یوزپلنگ، گورخر و پرندگانی از قبیل پلیکان، فلامینگو، و درنا. همچنین درکنارههای دریای جنوب و میان آنها سنگ پشت، ستاره دریایی، میگو، خرچنگ، صدف و انواع مختلف ماهیها وجود دارند.
ناهمواریهای ایران
پیدایش چین خوردگیها و ناهمواریهای ایران نتیجهی حرکات کوهزایی اواخر دوران سوم زمین شناسی است که پیدایش این چین خوردگیها همزمان با پیدایش کوههای جنوب اروپا و آسیا بوده است.
در ایران نمونههای مشخص ناهمواری به صورت کوهستانهای بلند و پرحجم با دامنههای پرشیب و درههای تنگ و گذرگاهها یا به صورت سرزمینهای کمابیش هموار و یکنواخت دیده میشود.
1. کوهستانها :
بیش از نیمی از وسعت ایران پوشیده از کوههای بلند است. این کوهها یا مانند البرز در طول صدها کیلومتر چون دیواری کشیده شده و عبور از آن فقط از طریق گردنههای بلند و گذرگاهها عملی است، یا مانند ابر سن (زاگرس) شامل رشتههای مرتفع و موازی با درههای گود و دامنههای پرشیب است که نواحی داخلی ایران را از کنارهی خلیج فارس جدا میکند و تنها از راه درههای پرپیچ و خم رودها که در طول سدها هزار سال حفر شدهاند، میتوان از آنها عبور کرد.
2. سرزمینهای هموار :
در مقابل کوهستانهای بلند با درههای گود، پهنههای کم و بیش وسیع و همواری در داخل یا در حاشیهی فلات ایران وجود دارد. این سرزمینها با وسعت و ارتفاع متفاوت در محل کوهپایهها و یا در میان رشته کوهها گسترده شدهاند. جلگههای ساحلی شمال و جنوب دشت لوت و دشت کویر نمونههایی از آنها به شمار میروند.
تقسیمبندی ناهمواریهای ایران
ناهمواریهای ایران را میتوان از نظر طبیعی و جهت برجستگی و شرایط خاص منطقه به چند دسته تقسیم کرد :
کوههای شمالی
کوههای غربی و جنوبی
کوههای شرقی
کوههای مرکزی
جلگههای ساحلی
چالههای داخلی
1ـ کوههای شمالی
این رشته عظیم کوهستانی مشتمل است بر کوههای آذربایجان در شمال غربی و ماسیف البرز در مرکز و کوههای خراسان در مشرق.
مهمترین کوههای آذربایجان، رشته کوههای قوسی شکل ارسباران واقع در ساحل رود ارس است. با قلهی «نشان کوه» به ارتفاع 3700 متر که از سوی غرب به آرارات و از سوی شرق به کوههای تالش متصل میشود. این رشته کوهها دنبالهی رشته کوههای قفقاز به شمار میآیند که با درهی عمیق رود ارس از یکدیگر جدا میشوند. در داخل فلات آذربایجان دو تودهی عظیم کوهستانی سهند و سبلان قرار گرفته که هر دو از کوههای آتشفشانی خاموش با چشمههای آب معدنی فراوان هستند.
بلندترین قله سهند 3710 متر و بلندترین قله مستوراز برف سبلان 4811 متر ارتفاع دارد.
ماسیف عظیم البرز که در دوران چینخوردگی آلپی تکوین یافته، با قللی مرتفع و درههایی عمیق مانند سد عظیم قوسی شکل به طول تقریبی 600 کیلومتر بین دریای مازندران و فلات مرکزی ایران واقع شده است. این دیوار عظیم در غرب با دره عمیق سفیدرود از کوههای تالش جدا شده، از سوی شرق به کوههای خراسان میپیوندد. عریضترین و مرتفعترین ناحیهی این کوهستان قلهی دماوند به ارتفاع 5671 متر است و هرچه از دو سوی آن به طرف شرق و غرب پیش برویم، هم از ارتفاع و هم از عرض آن کاسته میشود.
کوههای خراسان در شمال شرقی ایران، دنبالهی کوههای البرز، قسمت سوم از کوههای شمالی ایران را تشکیل میدهد. این دسته از کوهها به صورت رشته قوسهای موازی از شاه کوه آغاز میشود و در جهت شمال غربی به جنوب شرقی تا هندوکش در افغانستان امتداد دارد. در میان این رشته کوههای موازی، درهها و دشتهای وسیع وجود دارد که گاهی پهنای آنها در بعضی نقاط به حدود 200 کیلومتر میرسد.
2ـ کوههای غربی و جنوبی
در سراسر غرب ایران، سلسله جبال عظیم دیوار مانندی به صورت موازی از رشتههای طاقدیسی کشیده شده که از کوههای آذربایجان، در شمال غرب ایران آغاز میشود و به طرف جنوب و جنوب شرقی تا سلسله جبال مکران در بلوچستان امتداد مییابد. این سلسله جبال که کوههای ابرسن (زاگرس) و شاخههای آن را تشکیل میدهد، مجموعهی پستی و بلندیهای منظم و ویژهای است که در جنوب گسلههای سراسری از کردستان جنوبی تا شمال تنگه هرمز گسترده شده است. ابرسن با جلگههای وسیع و دشتهای پهناوری چون جلگهی کرمانشاه در غرب و جلگهی شیراز در جنوب، از هم جدا شده و به قسمتهای شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم میشود.
ناحیهی ابرسن شمالی که در جنوب کوههای آذربایجان قرار دارد بلندی ارتفاع آن نسبت به نواحی دیگر کمتر است و در مقابل درههای تنگ متعدد و کوه و کمرهای سختتری دارد که ارتباطها را مشکل میکند.
ابرسن مرکزی، مانند البرز میانی، مشتمل بر بسیاری از قلل بلند است که بیش از 3000 متر ارتفاع دارند و در بیشتر ایام سال در زیر پوششی از برف مستورند. غالب این کوهها پوشیده از جنگلهای بلوط و نارون بوده و دامنههای آنها چراگاههای وسیع و محل ییلاق ایلات و عشایر کرد، لر و بختیاری است. مرتفعترین ارتفاعات ابرسن به نام کوههای بختیاری در فاصلهی لرستان تا جلگههای شیراز واقع شده که از یک سو به فلات داخلی مرتبط است و از سوی دیگر به جلگههای خوزستان و ساحل خلیج فارس منتهی میشود. بلندترین نقطهی آن زردکوه، 4547 متر ارتفاع دارد.
در نواحی جنوبی ایران، رشته کوههای ساحلی در امتداد خلیج فارس و دریای عمان کشیده شده و تا بلوچستان امتداد دارد. ارتفاع رشتههای جنوبی کم است و هرقدر به ساحل نزدیک میشود، از ارتفاع آن کاسته میشود. مهمترین کوههای این ناحیه تنگستان و لارستان است که به سوی شرق کشیده و به کوههای بشاگرد در ساحل دریای عمان متصل میشوند.
بشاگرد با ارتفاع 2161 متر در جنوب باتلاق جازموریان با جهت شرقی ـ غربی کشیده شده و تقسیم کننده آب میان دریای عمان و جازموریان است. این کوهها عموما خشکاند و فاقد پوشش گیاهی و دارای گردنهها و گذرگاههای صعبالعبور هستند.
3ـ کوههای شرقی
در مشرق ایران، از خراسان در شمال تا بلوچستان در جنوب، ارتفاعات متعددی وجود دارد که میتوان آنها را در سه واحد نسبتا بزرگ کوهستانی خلاصه کرد :
یکی واحد کوهستانی جام مرکب از ارتفاعات باخرز، کوه سرخ، کوه سیاه، کوه هشتادان در جنوب خراسان که این دسته از کوهها با اشکوبهای صخیم از ورقههای نمک و سنگ آهک تشکیل یافته و عموما جهت شرقی ـ غربی دارند.
دیگری کوههای قائن در جنوب جام که به سبب قلت بارندگی از مشخصات آن، خشکی و برهنگی است. ارتفاعات معروف آن کوه کلات، کوه سلیمان، کوه آهنگران و شاه کوه است. این دسته از کوهها در جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی امتداد داشته و در جنوب شرقی به دشت لوت منتهی میشوند.
دستهی سوم سلسله جبال مکران در بلوچستان است که از حوالی زابل در سیستان آغاز میشود و تا ناحیهی چهل پشت، آخرین نقطهی سرحدی ایران در بلوچستان امتداد مییابد. ارتفاعات مهم آن، کوه پلنگان، کوه ملک سیاه، کوه آتشفشان خاموش تفتان به ارتفاع 4050 متر است.
4ـ کوههای مرکزی
کوههای مرکزی ایران از تعدادی ارتفاعات غیرمنقطع رشته مانند در جهت شمال غربی به جنوب شرقی از حوالی کاشان تا فلات مرکزی بلوچستان ادامه دارد. عمدهترین کوههای رشتهی مرکزی، شامل قافلان کوه (در راه تهران ـ تبریز)، کوههای کرکس در جنوب کاشان، کوهیهای نایین در یزد، شیرکوه در جنوب غربی یزد، کوههای بارز و شهسواران در کرمان و کوه بزمان در مرکز بلوچستان است.
نواحی مرکزی از نظر وجود کانهای مختلف اهمیت بسیار دارد و از مشخصات طبیعی آن، باران کم، تغییرات ناگهانی هوا، وزش بادهای سخت، کمی رودخانههای دائمی و سیلابی بودن رودهاست. زراعت نیز محدود به بستر رودخانهها یا دامنهی کوهستانهاست.
5ـ جلگههای ساحلی
جلگههای ساحلی دریای مازندران (کاسپین): حاشیهی باریک جنوبی دریای مازندران که بلافاصله بعد از دریا آغاز میشود و امتداد آن تا دامنههای شمالی البرز میرسد، جلگههای ساحلی دریای مازندران را تشکیل میدهد. طول جلگههای ساحلی دریای مازندران حدود 500 کیلومتر و عرض این جلگهها در طول خود از آستارا تا رود گرگان همواره متغیر و غالبا کمتر از 20 کیلومتر بوده است.
جلگههای ساحلی خلیج فارس و دریای عمان : جلگههای ساحلی جنوب ایران به طور تقریبی 1480 کیلومتر در مجاورت دو دریای عمان و خلیج فارس قرار دارد و رودخانهی میناب، این منطقهی ساحلی را به دو قسمت جلگهی ساحلی خلیج فارس (از مصب اروند رود تا میناب) و جلگهی ساحلی مکران (از میناب تا مرز پاکستان) تقسیم میکند. تنگهی هرمز در 8 کیلومتری بندرعباس حد فاصل میان این دو دریا قرار دارد.
6ـ چالههای داخلی
فلات بزرگ ایران که بخش اعظم آن (حدود نیم مساحت ایران) از رشتههای متوالی و پشت سر هم کوهها و مرتفعات پوشانیده شده، مانند حلقهای تمام اطراف آن را محصور ساخته است. در داخل آن، میان کوههای البرز و خراسان و کوههای مرکزی و کوههای شرقی، بیابانهای داخلی ایران به مساحت تقریبی 320 هزار کیلومتر مربع (در حدود یک پنجم مساحت کشور) قرار دارند که ارتفاعات آنها را به حوضههای چندی تقسیم میکند : مهمترین حوضههای آن یکی حوضهی شمالی به نام کویر نمک و دیگری حوضهی جنوبی به نام کویر لوت است.
کویر لوت : لوت در جنوب شرقی کشور واقع شده و در حدود 80 هزار کیلومتر مربع وسعت دارد. لوت را از لحاظ شکل ناهمواری و پراکندگی عوارض جغرافیایی میتوان به سه بخش تقسیم کرد :
لوت شمالی، لوت جنوبی، و لوت مرکزی، که وسیعترین و نیز پستترین بخش بیابان لوت است و در آن نمونههای کامل انواع عوارض مختلف بیابانی دیده میشود.
لوت، از لحاظ پوشش گیاهی بسیار فقیر و قسمت اعظم آن فاقد گیاه است. در هیچ قسمتی از ایران سرزمینی به این خشکی و کمگیاهی دیده نمیشود. منطقه فاقد حیات حدود 200 کیلومتر طول و 150 کیلومتر عرض دارد و قسمتهای مرکزی لوت مرکزی به کلی فاقد گیاه است.
کویر نمک : کویر نمک فضای وسیع و بستر پرشدهی یک چالهی زمینشناسی است که در جنوب رشته کوه البرز میان خراسان و سیستان و قم و کاشان و یزد قرار گرفته است. طول آن از شرق به غرب 600 کیلومتر و عرض آن از شمال به جنوب از 100 تا 300 کیلومتر است. سطح آن صاف و هموار با مختصر شیبی از کوهها به پستترین نقطه منتهی میشود.
بخش بزرگی از کویر نمک را شن و سنگریزه پوشانده است که اغلب دستخوش باد قرار میگیرند. طوفانهای سخت، شن آمیخته به نمک را مانند امواج دریا به حرکت درمیآورد و گاهی به شکل تپههای طولانی به جا میگذارد. این تلهای شنی که در اثر وزش باد تغییر جا میدهند، به تپههای ریگ روان معروفند.
کویر نمک از خشکترین نواحی ایران است : میزان بارندگی حدود 100 میلیمتر و اختلاف درجه حرارت شبانهروز در سال بسیار زیاد و بین صفر و هفتاد درجه است.
آبهای ایران
رودهای ایران را از نظر مقدار آب آنها میتوان به دو دسته تقسیم کرد :
یکی رودهای دائمی که پیوسته و به طور دائم در بستر آنها آب جریان دارد و دارای آبگیر مشخص هستند،
و دیگری رودهای موقت یا فصلی که فقط درفصول پرباران آب دارند و در دیگر فصول، کمآب و بلکه خشکاند.
رودهای ایران از حیث آبریزها به سه حوضهی عمده تقسیم میشوند :
حوضهی آبریز دریای مازندران
حوضهی آبریز خلیج فارس و دریای عمان
حوضه آبریز داخلی
حوضه آبریز دریای مازندران : دریای مازندران سطح مبنای رودخانههایی است که آبهای ارتفاعات البرز، کوههای خراسان، کوههای کردستان و بخشی از فلات آذربایجان را از حوضهای به مساحت تقریبی 206750 کیلومترمربع کشیده و به حوضهی جنوبی این دریا میرساند.
مهمترین رودخانههای این حوضه از مغرب به مشرق عبارتند از : ارس، سفیدروس، چالوس، هراز، گرگان و اترک.
حوضهی آبریز خلیج فارس و دریای عمان : این حوضه وسیعترین حوضهی آبریز ایران و از کردستان غربی تا بلوچستان شرقی شامل مجموع ناهمواریهای ابرسن و ارتفاعات جنوبی جازموریان است.
الوند و زردکوه دو منبع بزرگ تأمین آب رودخانههای عظیم این حوضه به شمار میآیند و غالب رودخانههایی که در پیچ و خم درههای ابرسن غلتیده و آبهای کفآلود را از درهای به دره دیگر منتقل ساخته، سپس در جلگهی خوزستان گسترش مییابند، از این منابع سرشار سرچشمه میگیرند. مهمترین رودخانههای این حوضه از مغرب به مشرق عبارتند از : گاماساب، کارون، جراحی، شور و میناب.
حوضههای آبریز داخلی : بین رشته کوههای ابرسن و رشته کوههای مرکزی، همچنین میان کوههای مرکزی و رشته کوههای شرقی، حوضههای پست داخلی قرار گرفتهاند که همگی ظاهری کاسه مانند (ناودیس) دارند. صفت مشترک رودخانههای تابع این حوضههای نامنظم و قلیل، یک دورهی کوتاه طغیان و کاهش سریع مقدار آب است و هرقدر به طرف مشرق نزدیک شویم، بستر رودخانهها در فصول گرما خشک شده و وسعت سطوح مبنا که معمولا گودالهای کوچک و پراکنده هستند، محدودتر میشود. حوضههای آبریز داخلی با توجه به موقعیت جغرافیایی، تفاوت آب و هوا و اختلاف ارتفاع سطح پایهی شبکهی آبها به شرح زیرند :
حوضهی آبریز غربی
حوضههای آبریز مرکزی
حوضههای آبریز شرقی
حوضه آبریز غربی (دریاچهی اورمیه) : دریاچهی اورمیه در ارتفاع 1225 متر از سطح دریا واقع شده و وسعت آن به 6 هزار کیلومتر مربع بالغ میشود. این گودال حوضهی وسیعی را تشکیل میدهد که رود ارس و ارتفاعات سهند و سبلان حد شمالی و شرقی، دره سفیدرود و کوههای کردستان حد جنوب شرقی و جنوبی، و کوههای مرزی حد غربی آن را تشکیل میدهند. آب دریاچه بسیار شور و تلخ و املاح آن در حدود 23درسد است، به علت زیادی املاح، به جز موجودات ذرهبینی محدودی، هیچ نوع ماهی و جانوری در آن زندگی نمیکند. در وسط دریاچه حدود 56 جزیره کوچک و بزرگ وجود دارد که از همه معروفتر جزیره اسلامی (شاهی) است که قسمت شرقی آن در موقع پسروی آب به شبه جزیره تبدیل میشود.
چشمههای آب معدنی شامل آبهای گوگردی و گازدار و قلیایی و نمکی و غیره در ارتفاعات دریاچه وجود دارد که از نظر بهداشتی و درمانی مفیدند. در فصل تابستان، مردم برای استفاده از این چشمهها و نیز گل و لای و لجنهای اطراف دریاچه به بنادر آن روی میآورند. مهمترین رودهای این حوضه عبارتند از : تلخه رود، زرینه رود، سیمینه رود.
حوضههای آبریز مرکزی : در فاصلهی کوههای بینالود و آلاداغ درخراسان، دامنهی جنوبی البرز در شمال، پیشکوههای داخلی ابرسن در مغرب و جنوب و دامنههای غربی کوههای کرمان و طبس، حوضههای آبریز پهناور مرکزی ایران را تشکیل میدهند که مساحت آن بیش از 455 هزار کیلومتر مربع است. این حوضهها عبارتند از :
حوضهی آبریز دریاچهی قم (دریاچه نمک)
حوضهی آبریز باتلاق گاوخونی
حوضهی آبریز دریاچههای نیریز، مهارلو، پریشان
حوضههای آبریز شرقی : در مشرق ایران در حد فاصل بین فلات ایران و افغانستان منطقهی پستی قرار دارد که از شمال به جنوب از مجموعهای از عوارض مرکب از درهها و دشتها، گودالها و باتلاقها تشکیل یافته و منطقهای طبیعی در حد فاصل این دو فالت ایجاد کرده است.
هریرود که در سرحد ایران «تجن» نامیده میشود، پس از خروج از افغانستان درهی خود را در همین سرزمین پست رو به شمال حفر کرده و بخشی از بستر آن مرز ایران با افغانستان است. رود هیرمند نیز که قسمت اعظم آبهای افغانستان را به سوی جنوب میکشد، در بستر سفلی به قسمت جنوبی این اراضی پست پیوسته و سطح اساس خود را در گودالهای وسیع آن به دست میآورد. بزرگترین حوضههای آبریز این منطقه که مهمترین حوضههای شرقی ایران نیزمحسوب میشود، دریاچهی هامون و باتلاق جازموریان است.
آبهای زیرزمینی
متوسط بارندگی در ایران 250 تا 300 میلیمتر است و مردم ایران از روزگاران گذشته، کمبود آب را با توسعهی فعالیتهای صحیح و دامنهدار آبیاری و آبیابی حل کردهاند، از جملهی این فعالیتها استفاده از آبهای زیرزمینی است. بنابراین شاید بتوان چنین نتیجه گرفت که پایههای تمدن ایران باستان تا حد بسیاری بر اصول آبیاری مصنوعی استوار بوده و خدماتی که ایرانیان طی تاریخ خود در این زمینه انجام دادهاند، در نوع خود بینظیر و از لحاظ فنی قابل تحسین و شگفتانگیز است. شیوههای استفاده از منابع آبهای زیرزمینی متفاوت است. آبهای زیرزمینی ممکن است خود به طور طبیعی از زمین خارج شود و جریان یابد (مثل چشمهها) یا در اثر کندن و حفر قسمتی از زمین آن را خارج کنند و مورد استفاده قرار دهند (مثل چاه و قنات). بنابراین خروج آبهای زیرزمینی به سه وسیلهی چشمه، چاه و قنات امکانپذیر است.
دریاهای ایران
1ـ خلیج فارس :
خلیج فارس به وسعت حدود 232850 کیلومتر مربع در جنوب و میان ایران و شبه جزیرهی عربستان واقع شده و با دریای عمان از طریق تنگهی هرمز مربوط است. طول آن از دهانه اروندرود در شمال غربی تا تنگه هرمز در جنوب شرقی حدود 805 کیلومتر است و عرض میان 56 تا 288 کیلومتر متفاوت است. عمق آن چندان زیاد نیست : حداکثر ژرفای آن 182 متر در رأس المسندم و حداقل 30 متر در دهانهی اروندرود است. سراسر ضلع شمالی آن را سواحل ایران دربرگرفته است و در مساحت کمی از گوشهی شمال غربی آن کشورهای کویت و عراق قرار دارند.
در کف خلیج فارس برآمدگیهای سنگی و مرجانی وجود دارد که محل صید مروارید است. در فلات قاره و در اعماق آبهای خلیج فارس مخازن و میدانهای وسیع نفتی قرار دارد که بر اثر استخراج نفت در پیرامون خلیج فارس، از اهمیت بازرگانی خاصی برخوردار شده است.
خلیج فارس دریایی است آزاد که ایران را به وسیلهی راه تنگهی هرمز و از طریق آبهای اقیانوس هند، با سایر آبها و کشورهای دنیا مربوط میکند. این خلیج از آنجا که سر راه خطوط دریایی خاورمیانه واقع شده از نظر استراتژیکی نیز اهمیت دارد. به موازات ساحل دریا، رشته کوههایی قرار دارند که در بعضی نقاط این ارتفاعات به دریا منتهی میشوند و گاهی هم از دریا دور شده دشتهایی میان دریا و ارتفاعات قرار میگیرد.
بخش عمدهی صید ماهی کشور در سواحل جنوبی ایران صورت میگیرد. به عبارتی، حدود 78 درسد صید منابع آبزی کشور در سواحل جنوبی انجام میشود. مهمترین انواع ماهیان دریاهای جنوب عبارتند از: حلوا، شیرماهی، شوریده، قباد، سرخو، سنگسر و غیره.
2ـ دریای عمان :
دریای عمان، شاید بهتر است بگوییم که خلیج عمان پیشروی آب اقیانوس هند است به داخل خشکی در جنوب غربی آسیا. این خلیج در حقیقت از سه سو به خشکی و ازیک سو به دریای آزاد مرتبط است. شمال آن ایران و پاکستان، شرق آن شبه جزیره دکن و غرب آن شبه جزیرهی عربستان قرار دارد. تنها از سوی جنوب، این دریا به اقیانوس هند متصل است. سواحل جنوبی ایران از تنگهی هرمز تا بندر گواتر مجاور آن است و این مسافت نیمی از کنارههای جنوبی ایران را تشکیل میدهد. مدار رأسالسرطان از شمال آن عبور میکند و از اینرو این خلیج در منطقهی گرم کرهی زمین واقع است. حداکثر درجه حرارت سطح آب در مرداد ماه 33 درجه و در دی ماه دست کم 8/19 است. طول آن ازتنگهی هرمز تا دکن حدود 610 کیلومتر و عرض آن کمتر از عرض آبهای خلیج فارس است. مساحت آن 903 هزار کیلومتر مربع در مقابل عمق آن از خلیج فارس بیشتر است. عمق این خلیج در اطراف چاهبهار حدود 3398 متر است. هرچه به سوی غرب پیش برویم، عمق آن به سرعت کم میشود تا جایی که در نزدیکی تنگهی هرمز به 73 متر میرسد.
بنادر کوچکی چون جاسک ـ چاهبهار ـ گواتر در کنار این خلیجها دیده میشوند که بیانگر بازرگانی و دریانوردی تقریبا محدود آن است.
3ـ دریاچهی مازندران :
بزرگترین دریاچهی جهان، دریاچهای است که به سبب وسعت زیاد 5/6 برابر دریاچهی «اورال» و 13 برابر دریاچهی «بایکال» و زمانی تمامی سطح خشکیهای آسیای جنوب باختری را میپوشانید، از همان زمانهای پیش دریا خوانده میشد.
این دریا میان ایران، ترکمنستان، قزاقستان، روسیه و آذربایجان قرار گرفته و این کشورها از منابع آن به طور مشترک استفاده میکنند. از 6380 کیلومتر طول سواحل دریای مازندران به حدود 922 کیلومتر از آستارا تا رود اترک متعلق به ایران است.
مساحت این دریا حدود 424 هزار کیلومترمربع است. ژرفای دریاچهی مازندران در حوضهی شمالی بسیار کم، تقریبا چهار پنجم وسعتش دارای ژرفای کمتر از 10 متراست، تا جایی که بخش وسیعی از کاسپین شمالی به قدری کمژرفاست که فقط کرجیهای بسیار کوچک میتوانند در آن رفت و آمد کنند. ژرفای متوسط این حوضه حدود 2/6 متر است. در حوضهی جنوبی، ژرفای دریا نسبت به حوضهی شمالی بیشتر است و به حدود 960 تا 1000 متر میرسد و متوسط آن 325 متر است. دریای مازندران از نظر ژرفا و ویژگیهای دیگر، از شمال به جنوب به سه حوضه تقسیم میشود. حوضهی جنوبی یا کاسپین جنوبی که به سواحل ایران منتهی میشود، دارای شکلی تقریبا مربع است و وسعت این حوضه حدود 1555 کیلومتر مربع است که حدود 36درسد از مجموع وسعت دریا را شامل میشود.
دریای مازندران از نظر صید ماهی اهمیت بسیار دارد و ماهیان خاویاری دریای مازندران دارای شهرت جهانی هستند. سالیانه حدود 300 تن خاویار از صید این ماهیها به دست میآید. در دریای مازندران، حدود 100 گونه ماهی زندگی میکند که درحال حاضر تنها حدود 15 نوع آن مورد بهرهبرداری است.
جزایر ایران
جزایر عمده ایران را در خلیج فارس میتوان به شرح زیر برشمرد :
جزیرهی هرمز : طول محیط این جزیره بیضی شکل حدود 6000 متر است و در مدخل خلیج فارس به سبب موقعیت جغرافیایی آن، مجاورت با تنگهی هرمز به عرض حداقل 56 کیلومتر و به عمق حداکثر 115 متر از نظر نظامی و بازرگانی از اهمیت خاصی برخوردار است. «آلبوکرک» دریاسالار پرتغالی در سال 886 ش. (1507م.) این جزیره را تسخیر کرد و با ایجاد استحکامات نظامی، بیش از یک قرن تا دوران «شاه عباس» صفوی (1622 م.) بر کرانههای خلیج فارس تسلط داشت. هماکنون آثار و خرابههای قلعه پرتغالیها در شمال جزیره در نزدیکی آبادیهای فعلی دیده میشود.
جزیرهی خارک : خارک به طول تقریبی 10 کیلومتر و عرض از 4 تا 5 کیلومتر، جزیرهای است مرجانی، درساحل خلیج فارس، شمال غربی بندر بوشهر، که تا این بندر حدود 65 کیلومتر فاصله دارد.
جزیرهی خارک برای ایجاد لنگرگاهها، با مزایای طبیعی و سواحل عمیق آن، برای پهلو گرفتن نفتکشهای اقیانوسپیما بسیار مناسب است، به ویژه که قشر سنگی چون پشتهای که سطح جزیره را پوشانده، در وسط جزیره به بلندی 60 مترمیرسد و این بلندیها موجب میشوند بندرگاههای شرقی خارک را در مقابل شدت جریان باد که در جهت شمال غربی و جنوب شرقی میوزند، محفوظ نگاهدارند. اگرکارشناسان، اکنون این جزیره را به عنوان مرکز تأسیسات عظیم صدور نفت برگزیدهاند، دریانوردانِ خلیج فارس نیز در ادوار گذشته از آن برای پهلو گرفتن کشتیها استفاده میکردند.
جزیرهی قشم : این جزیره در نزدیکی تنگهی هرمز، بزرگترین و پرجمعیتترین جزیرهی خلیج فارس است. سواحل آن برای ایجاد لنگرگاه مناسب است. اطراف آن را کوههای آهکی فرا گرفته و اراضی داخلی دارای چراگاههای مناسب احشام، همچنین مستعد برای کشت و زرع و ایجاد باغهای میوه ونخلستان است. در این جزیره، معادن نمک و خاک سرخ یافت میشود.
جزیرهی کیش : جزیرهی کیش با وسعت حدود 85 کیلومتر مربع پس از قشم، از دیگر جزایر ایران در خلیج فارس اهمیت بیشتری دارد. بخش بزرگ مساحت آن مسطح و مستعد کشاورزی است و دارای نخلستانهای متعدد. در این جزیره در سالهای اخیر به عنوان یک منطقهی آزاد تجاری، تأسیساتی به منظور جلب بازرگانان و جهانگردان داخلی و خارجی دایر شده است.
جزیرهی هنگام : این جزیره با آبادیهای کوچک خود جمعا به وسعت حدود 50 کیلومترمربع در جنوب جزیرهی قشم واقع شده و دارای معادن نمک و خاک سرخ و سرب است. صید ماهی از اشتغالات عمدهی ساکنان آن به شمار میرود.
جزیرهی لارک : به مساحت تقریبی 83 کیلومتر مربع درجنوب جزیره هرمز واقع شده، عمق دریا در اطراف جزیره نسبتا زیاد است. ارتفاعات آن نمکی و دارای معادن سنگ آهن است و معیشت معدود ساکنان آن از راه پرورش دام و صید ماهی تأمین میشود.
جزیرهی لاوان(شیخ شعیب) : به وسعت تقریبی 120 کیلومتر مربع در شمال غربی جزیره کیش، به فاصلهی 18 کیلومتری ساحل قرار گرفته و مردم آنجا بیشتر به صید مروارید اشتغال دارند. این جزیره به سبب عملیات شرکت نفت لاوان، اهمیت پیدا کرده است.
جزایر تنب کوچک و تنب بزرگ : این دو جزیره، به فاصله 12 کیلومتر از همدیگر در جنوب جزیرهی قشم واقع شدهاند. ساکنان تنب بزرگ از راه صید ماهی و مروارید امرار معاش میکنند.
جزیرهی ابوموسی : به مساحت تقریبی 20 کیلومتر مربع با مختصر کشاورزی در جنوب بندر لنگه واقع شده و ساکنان اندک آن از طریق صید ماهی و مروارید ارتزاق میکنند.
جزیرهی هندورابی : به مساحت تقریبی 36 کیلومترمربع در 76 کیلومتری بندر لنگه از جزایر ایرانی ساحل خلیج فارس است. ساکنان جزیره هندورابی بیشتر به صید ماهی و مروارید اشتغال دارند، و گروه اندکی نیز به کشاورزی میپردازند.
|
نام و نام خانوادگی دبیر: زمان امتحان :75 دقیقه پایانی نوبت دوم |
امتحان درس: زمین شناسی تاریخ امتحان : سال تحصیلی : |
باسمه تعالی سازمان آموزش و پرورش استان اصفهان مدیریت آموزش وپرورش شهرستان شهرضا دبیرستان دخترانه شاهد |
نام ونام خانوادگی : |
||
|
کلاس سوم رشته علوم تجربی |
|||||
|
شماره دانش آموزی : |
|||||
|
بارم |
کل سؤالات در 2 صفحه تایپ شده است صفحه 1 نمره: نام و نام خانوادگی و امضاء مصحح |
ردیف |
|||
|
25/1 |
صحیح یا غلط بودن جملات زیر را تعیین کنید : الف – اصولا تحقیق و آزمایش به دنبال پرسشهایی پیش می آید که تنها راه پاسخ به آن « مشاهده » است. ب- به کمک دستگاه های بادسنج و بادنما به ترتیب سرعت و جهت باد را مشخص می کند. پ- کوارتز فاقد رخ است، چون با دارا بودن ساختمان سیلیکاتی سه بعدی در تمام جهات پیوندهای مستحکمی دارد. ت- در هر سنگ رسوبی تنها یکی از کانی های اصلی رس ، کوارتز و کلسیت وجود دارد. ث- هوازدگی شیمیایی معمولاٌ مستلزم وجود آب است ولی این فرآیند در محیط های فاقد آب هم صورت می گیرد. |
1 |
|||
|
25/1 |
جملات زیر را با کلمات یا عبارات مناسب تکمیل کنید : الف- زمانی که به کمک شواهد و اطلاعات موجود، مابین یافته ها روابطی برقرار کنیم در واقع در مورد مسئله .................. کرده ایم. ب- دمای سیبری کمتر از بندر عباس است زیرا تابش خورشید در سیبری ................... از بندر عباس است. ج- با افزایش فشردگی یخ برفی به تدریج ....................................... تشکیل می شود. پ- برای ساخت در و پنجره و ظروف آلومینیمی از کانی .................. استفاده می شود. ت- عامل رنگ سیاه شیلها عدم تجزیه ترکیبات کربن دار در آبهای دارای مقدار کم................................... می باشد. |
2 |
|||
|
5/0 |
« وگنر دانشمند آلمانی در سال 1915 نظریه جابه جایی قاره ها را ارائه داد. وی با توجه به شواهدی چون شباهت حاشیه دو قاره آمریکای جنوبی و آفریقا ، شباهت فسیل های این دو منطقه ، وجود آثار یخچالی همزمان در آفریقا ، آمریکای جنوبی ، قطب جنوب ، استرالیا و ..... و همچنین شباهت زمانی و ساختاری سنگ های این مناطق نتیجه گرفت که : قاره ها تا 200 میلیون سال قبل به هم متصل بوده و از آن زمان به بعد شروع به جدایش کرده اند تا به وضعیت کنونی رسیده اند . بعدها با ارائه دلایل دیگری چون مغناطیس باقی مانده در سنگها ، بررسی محل وقوع زمین لرزه ها و ........ این نظریه قوت یافت . » در این جملات از کدام شاخه های علم استفاده شده است ؟ ( 2 مورد کافی است. ) 1- ........................... 2- .................................. |
3 |
|||
|
1 |
بارها دیده اید که هوا کاملاٌ ابری است ولی بارشی صورت نمی گیرد ، دو علت برای آن بیان کنید . |
4 |
|||
|
1 |
چرا محدوده ی استان قم گرم و خشک است ؟ 2 دلیل بیاورید . |
5 |
|||
|
5/0 |
علت افزایش چگالی آب اقیانوس ها از استوا تا حدود 5/23 درجه چیست ؟ |
6 |
|||
|
5/0 |
توضیح دهید آیا ممکن است شیب ترموکلاین عکس حالت عادی باشد ؟ |
7 |
|||
|
5/0 |
تفاوت بستر اقیانوس اطلس با اقیانوس آرام چیست؟ |
8 |
|||
|
5/0 |
توضیح دهید افزایش نفوذپذیری سنگهای مسیر رودخانه چه تأثیری بر میزان سرعت رود دارد؟ |
9 |
|||
|
25/1 |
اصطلاحات زیر را تعریف کنید: الف- سطح پیزومتریک ب- آب سخت |
10 |
|||
|
1 |
هر یک از مشخصات قسمت الف متعلق به کدام یک از کانی های قسمت ب است؟ ( الف ) (ب) جلای آن فلزی و رنگ خاکه آن سیاه است اوژیت جزء نرم ترین کانی هاست و منشاء آلی دارد گالن کانی سنگینی است که رنگ آن سفید یا خاکستری روشن است گرافیت بلورهای آن منشوری و و در سنگهای بازیک یافت می شود. مانیتیت هماتیت باریت |
11 |
|||
|
بارم |
صفحه 2 |
ردیف |
|||
|
5/0 |
سختی آپاتیت و فلوئوریت را با ذکر علت با یکدیگر مقایسه کنید |
12 |
|||
|
1 |
دو نوع هورنبلند نام ببرید و برای هر کدام یک ویژگی بیان کنید. |
13 |
|||
|
5/0 |
- چگونه می توان اثبات کرد که دو بلور زیر متعلق به یک کانی است؟
|
14 |
|||
|
1 |
چرا در طی سری واکنشی بوون چندین نوع سنگ شکل می گیرد؟ |
15 |
|||
|
1 |
سنگی است با بافت ریز بلور حاوی مقادیر زیادی پلاژیوکلاز ، مقداری آمفیبول و کمی پیروکسن. الف- نام سنگ چیست ؟ ب- درونی است یا بیرونی؟ پ- از نظر ترکیب شیمیایی جزء کدام دسته از سنگهای آذرین است؟ ت- معادل آن چه نام دارد؟ |
16 |
|||
|
1 |
سنگ آهک آلی بیشتر در چه نوع محیطی ایجاد می شود ؟ چرا |
17 |
|||
|
1 |
ارتباط میزان جورشدگی و گردشدگی دانه های آواری چگونه است؟ توضیح دهید. |
18 |
|||
|
5/0 |
عوامل دگرگون ساز در دگرگونی دفنی را نام ببرید. |
19 |
|||
|
5/0 |
سنگی رسوبی حاوی مقادیر بالایی کانی کلسیت و مقدار کمتری کوارتز تحت فشار و حرارت بالای دگرگونی قرار می گیرد. الف- نام سنگ ایجاد شده چیست ؟ ب- چه کانی جدیدی در آن شکل می گیرد؟ |
20 |
|||
|
1 |
دو اختلاف بین شیستوزیته و فولیاسیون را بیان کنید. |
21 |
|||
|
75/0 |
میزان مقاومت سنگ ها در مقابل هوازدگی به چه عواملی بستگی دارد؟ |
22 |
|||
|
1 |
جریانهای گل چگونه ایجاد می شوند؟ |
23 |
|||
|
1 |
قدرت فرسایش آب و باد را با یکدیگر مقایسه کنید. موفق و پیروز باشید |
24 |
|||
|
20 |
جمع بارم |
|
|||
|
باد خورشیدی مقدمه دانشمندان قرن نوزدهم ، خورشید را سرچشمه جویباری از ذرات ابر گونهای که در فضای بین سیارات روان است، میپنداشتند و بر این اعتقاد بودند که پدیدههائی چون فروغهای قطبی و توفانهای مغناطیسی (که اختلالاتی را در میدان مغناطیس زمین موجب میگردد.) از برخورد ابر گونه مزبور با جو زمین پدید میآیند. میدان مغناطیسی در جو زمین می شوند |
|
تحقیقات جدید دانشمندان آلمانی نشان می دهد در هنگام معکوس شدن قطبهای میدان مغناطیسی کره زمین که با ضعیف شدن این میدان نیز همراه است , بادهای خورشیدی خود در لایه های بالایی جو زمین یک میدان مغناطیسی ایجاد می کنند. |
بادهای خورشیدی (به انگلیسی: Solar wind) جریانی از ذرات یونی (پلاسما) انرژی داری هستند که از طرف خورشید به فضا در تمام جهات ساطع میشوند.
همین بادهای خورشیدی هستند که در برخورد با سطوح فوقانی جو زمین باعث ایجاد شفق قطبی و حتی گاهی تداخل جریانهای برق و سیستمهای ارتباطاتی میشوند
اثرات خورشید بر شرایط اقلیمی زمین
علاوه بر تاثیری که خورشید بر جو و شرایط اقلیمی زمین باقی می گذارد، میدان مغناطیس زمین نیز از فعالیت ها و اثرات این ستاره فروزان در امان نیست، می دانیم که زمین همانند یک آهن ربای دو قطبی که موقعیت قطبهای آن متناسب با زمان پیوسته در جابجائی است، عمل می کند.
آن قسمت از فضا را که از میدان مغناطیس زمین متاثر است، مغناطکره می نامند. در صورتی که عاملی بنام باد خورشیدی وجود نمی داشت، دامنه مغناطکره زمین تا مسافتی معادل صد برابر شعاع زمین در فضا گسترش می یافت و کره عظیمی را به شعاع تقریبی 000/200/1 کیلومتر در فضا ایجاد می نمود، ولی بادهای خورشیدی کره مزبور را دگرگون ساخت و آن قسمت از مغناطکره زمین را که رو به خورشید واقع است به شعاع 8 تا 10 برابر شعاع زمین فشرده کرده و است و جهت مقابل آن را به شکل دنباله طویلی در فضا پراکنده است. آزمایش هائی که اخیراً بعمل آمده نشان می دهد که دنباله حتی تا 1000 برابر شعاع زمین در فضا کشیده شده است.
آن قسمت از جبهه مغناطکره زمین که با بادهای خورشیدی درگیر می شود و تحت تاثیر ضربات باد مزبور جذب می گردد. مغناط خم نام دارد. سرعت باد خورشیدی پس از برخورد با مغناطکره بطور ناگهانی خود 400 کیلومتر در ثانیه به 250 کیلومتر در ثانیه کاهش می یابد و انرژی رفته به 5 تا 10 برابر حالت عادی یعنی حدود چند میلیون کلوین فزونی میدهد. حد فاصل میان مغناط خم و مغناط مرز ناحیه ای است بنام مغناطپوش که آشفتگی و بی نظمی خطوط میدان از ویژگیهای آن است.
توفانهای مغناطیسی
تغییرات باد خورشیدی دگرگونی هایئی را در مغناطکره موجب می شود و در میدان مغناطیس زمین اثر می گذارد و به پدیده ای را بنام توفان مغناطیس ایجاد می کند. موج ضربت ذرات خورشیدی که از زمان پیدایش مشعل ها تا رسیدن به سطح زمین حدود دو روز راه هستند. ابرهای پلاسمای مغناطکره را متراکم می کند و نیروی میدان مغناطیس زمین را یکباره فزونی می بخشد. این عملیات که مدت آن از چند دقیقه تجاوز نمی کند، آغاز ناگهانی توفان نامیده می شود، بدنبال آن نمود آغازین شروع می گردد که از 30 دقیقه تا چند ساعت به درازا می کشد. طی مرحله بعدی که نمود اصلی نام دارد، انرژی مغناطیسی آزاد می گردد و با پدید آوردن جریان هائی در مغناطکره موجبات افت توان مغناطیسی زمین را به مدت چند ساعت تا یک روز فراهم می آورد و پس از آن طی چند روز به حال عادی باز می گردد.
این قبیل توفان های مغناطیسی معمولاً هر 27 روز یک بار تکرار می گردد.
کمربندهای وان آلن
در مغناطکره زمین، منطقه در واقع ممنوعه ای وجود دارد که ذرات بسیار پر انرژی و باردار کیهانی در آن به دام می افتند. این منطقه که در سال 1958 به کمک سفینه های اکسپلورز 1 و 3 شناخته شده، به افتخار کاشف آن، دکتر جیمزوان آلن نامیده می شود. کمربندهای وان آلن که ذرات باردار را منعکس می سازند، از دو لایه جدا از هم تشکیل یافته اند. لایه درونی که نواری است به شعاع حدود 5/1 برابر شعاع زمینی و لایه بیرونی به شعاع حدود 5 برابر شعاع زمین می باشند، همانند کمربندهائی پیرامون سیاره ما را در برگرفته اند. مواد کمربند درونی در مقایسه با مواد کمربند بیرونی از پرورش ها و الکترون های پر انرژی متراکم تری تشکیل یافته است.
این نظریه در سال 1900 بوسیله الیور لوچ انگلیسی چاپ و منتشر گردید و حدود سی سال بعد یعنی در سال 1932 جی. بارتلز خاطر نشان ساخت که ارتباطی میان توفانهای مغناطیسی و فعالیت مشعلهای خورشیدی موجود نیست و احتمالاً این پدیده را بایستی با دوره چرخش 27 روزه خورشید مربوط دانست. به گمان بارتلز اختلالات مغناطیسی زمین بر اثر فعالیت مناطقی از خورشید که آنها را مناطق مینامید، ایجاد میگردد.
نتایج حاصله از بررسی دنباله یا گیسوی ستارگان دنبالهدار بر نظریه گسیلش ذرات خورشیدی نیرو بخشید و در سال 1958 ای.ان پارکر ثابت نمود که ذراتی از تاج خورشیدی جدا گردیده و از هر سو در فضای بین سیارات به حرکت در میآیند و پدیدهای را به نام باد خورشیدی بوجود میآورند. به گمان پارکر ، دمای فوق العاده زیاد تاجهای خورشیدی ، فشارهای زیادی را موجب گردیده و به جریان برونسوی مواد خورشیدی میانجامد.
از آنجائی که هیچ مانع خارجی در سر راه مواد مزبور وجود ندارد. لذا از سرعت جریان آنها کاسته میگردد و به سان گلولهای که در سراشیب غلطان است، همچنان به راه خود ادامه میدهند. منشأ این پدیده همانا تاج خورشیدی است که بسا در سرشت خود همواره در انبساط و پراکنش بوده و برای جایگزینی مواد از دست رفته از لایههای زیرین خویش تغذیه میکند. اما اینکه مکانیسم تغذیه دقیقاً چگونه عمل میکند؟ هنوز به درستی روشن نیست.
ویژگیهای باد خورشیدی
باد خورشیدی بطور پیوسته و با سرعت بین 200 تا 900 کیلومتر در ثانیه در فضای میان سیارات میوزد (رقم بین 400 تا 500 کیلومتر در ثانیه را میتوان سرعت متوسط بادهای خورشید محسوب داشت) و ذراتی که بوسیله باد خورشیدی حمل میشوند حدود 4 تا 5 روز وقت لازم دارند تا به زمین برسند. باد خورشیدی شامل تعدادی الکترون و پروتون همراه با مقدار کمی یون های سنگین میباشد.
مهمترین ذرات باد خورشیدی در فاصله خورشید تا زمین را ذرات آلفا (هسته هلیوم) تشکیل میدهند که حدود 4 تا 5 درصد مجموع ذرات را به خود اختصاص دادهاند. تراکم متوسط این ذرات چیزی حدود در متر مکعب است که این رقم با فاکتوری معادل بیش از صد در تغییر است. (به طور مثال تراکم ذرات مزبور در سطح دریای زمین برابر در متر مکعب می باشد(.
دمای پلاسمای باد خورشیدی که بر حسب پراکنش سرعت ذرات بیان میگردد. در نزدیکیهای زمین حدود کلوین است. با این ترتیب ظاهراً زمین در لفافی از پلاسمای بسیار گداخته و بسیار رقیق پوشیده شده، این وضعیت نشان میدهد که خورشید از جرم خود حدود کیلوگرم در ثانیه میکاهد و آن را به پدیدهای بنام باد خورشیدی مبدل میسازد. با این روند مدتی معادل حدود سال وقت لازم است تا تمام جرم خورشید بر باد رود. جالب اینجاست که این مدت تقریباً 10 بار طولانیتر از مدت زمان آغاز پیدایش و فعالیت خورشید تا زمان حاضر است.
